Υγεία και φύλο: ποιος επιτρέπεται να είναι ευάλωτος
Στόχος της μελέτης: πώς συγκροτείται το έμφυλο υποκείμενο της υγείας — πώς οι άνδρες και οι γυναίκες ονομάζουν ή αποσιωπούν θέματα υγείας, τόσο για τον εαυτό τους όσο και για το άλλο φύλο.
Και τα δύο σετ ερωτήσεων — για τη γυναικεία και την ανδρική υγεία — απαντήθηκαν απ' όλους. Έτσι συγκρίνουμε την αυτο-εικόνα κάθε φύλου με την ετερο-εικόνα: τι λέει το κάθε φύλο για τον εαυτό του και τι λέει γι' αυτό ο άλλος. Το σώμα, άλλωστε, δεν είναι ουδέτερο δεδομένο αλλά πεδίο εξουσίας (Foucault, 1963).
Το κεντρικό εύρημα
Οι γυναίκες αντιλαμβάνονται περισσότερη ευαλωτότητα — σχεδόν παντού
Με μια φράση: οι γυναίκες βλέπουν ευαλωτότητα εκεί που οι άνδρες βλέπουν αυτονομία. Στη γυναικεία υγεία ισχύει το αναμενόμενο — ο «μέσα» βλέπει το πρόβλημα, ο «έξω» το ελαφραίνει. Στην ανδρική ανατρέπεται: ο «έξω» (οι γυναίκες) βλέπει περισσότερο από τον «μέσα». Η κόκκινη κουκκίδα μένει σχεδόν πάντα ψηλότερα — οι γυναίκες αντιλαμβάνονται περισσότερη ευαλωτότητα σχεδόν παντού· ασυμμετρία που η θεωρία της οπτικής γωνίας αποδίδει στην υποτελή θέση (Harding, 1991).
Σχήμα 1 · «Συμφωνώ απόλυτα» (%)
Γυναίκες ερωτώμενεςΆνδρες ερωτώμενοι
Η απόσταση των κουκκίδων = το χάσμα έντασης: όχι το αν συμφωνούν, αλλά το πόσο έντονα.
Κι εδώ ακριβώς αποτυπώνεται το ταμπού: όσο πιο αποσιωπημένο ένα θέμα, τόσο πιο πολύ το «βλέπει» ο παρατηρητής απ' έξω — και οι γυναίκες καταγράφουν τη σιωπή που οι ίδιοι οι άνδρες δεν ονομάζουν. Τη σεξουαλική υγεία του άνδρα τη θεωρεί «καθόλου ανοιχτή» το 42% των γυναικών έναντι 26% των ανδρών, την υπογονιμότητα 47% έναντι 33%· ακόμη και τη γυναικεία σεξουαλική υγεία τη θεωρεί αποσιωπημένη το 27% των γυναικών έναντι 17% των ανδρών.
Γιατί συμβαίνει
Οι άνδρες παραδέχονται ότι αμελούν την υγεία τους — όχι ότι ντρέπονται γι' αυτήν
Οι άνδρες δέχονται σχεδόν όσο και οι γυναίκες ότι «υποτιμούν τα συμπτώματά τους» — μια συμπεριφορά που διαβάζεται ως αυτονομία και έλεγχος, και που η βιβλιογραφία συνδέει με την κυρίαρχη αρρενωπότητα και τη στωικότητα (Courtenay, 2000)(Connell, 1995)(Seidler et al., 2016). Αρνούνται όμως ότι «ντρέπονται» — το συναίσθημα, που σημαίνει εξάρτηση από το βλέμμα του άλλου.
Σχήμα 2 · Η ανδρική υγεία, όπως την κρίνει το κάθε φύλο (%)
Η αμέλεια είναι σύμφωνη με το ανδρικό στερεότυπο· η ντροπή το παραβιάζει. Καθώς η αρρενωπότητα «κερδίζεται δύσκολα και χάνεται εύκολα» (Vandello & Bosson, 2013)(Bosson et al., 2021), το να ονομάσεις τη σιωπή σου ως στίγμα είναι ήδη πράξη ευαλωτότητας — μια πίεση που διεθνώς συνδέεται με λιγότερη προληπτική φροντίδα και χαμηλότερο προσδόκιμο ζωής για τους άνδρες (Vandello et al., 2022).
Η βιωμένη εμπειρία
Η αμηχανία δεν είναι θεωρία: είναι προσωπικό βίωμα, πιο έντονο στις γυναίκες
Όταν ερωτήθηκε ο καθένας για τον εαυτό της/του, και τα δύο φύλα δηλώνουν αμηχανία — αλλά η επαναλαμβανόμενη αμηχανία είναι σαφώς μεγαλύτερη στις γυναίκες.
Σχήμα 3 · «Ένιωσες ποτέ άβολα να συζητήσεις θέμα της υγείας σου;»
Η ερώτηση-σφραγίδα
Ποιο φύλο φέρει, τελικά, το μεγαλύτερο στίγμα;
Οι μισοί λένε «εξίσου»· μεταξύ όσων διαλέγουν, υπερτερεί καθαρά το «οι γυναίκες». Παρότι κάθε φύλο αναφέρει υψηλότερα ποσοστά στίγματος όταν μιλά για τον εαυτό του, η ένταση δεν είναι ίδια: όταν οι άνδρες διεκδικούν στίγμα για τον εαυτό τους το κάνουν χλιαρά (16% έναντι 8% των γυναικών), ενώ οι γυναίκες διεκδικούν το δικό τους πολύ πιο έντονα (37% έναντι 28% των ανδρών).
Σχήμα 4 · Κατανομή απαντήσεων (%)
Ανάγνωση μέσα από τις έμφυλες ταυτότητες
Το έμφυλο υποκείμενο: άνιση κατανομή της άδειας να είσαι ευάλωτος
Τα ευρήματα δεν δείχνουν συμμετρία — δεν υπερτονίζει απλώς ο καθένας τη δική του θέση. Οι γυναίκες είναι ο συστηματικός συναγερμός — για τη δική τους υγεία και των ανδρών· οι άνδρες απο-δραματοποιούν παντού. Το γυναικείο σώμα συγκροτείται ιστορικά ως αντικείμενο ιατρικού λόγου και επιτήρησης (Foucault, 1976)· οι άνδρες, ζώντας μέσα στο στερεότυπο, δεν το βιώνουν ως στίγμα αλλά ως εαυτό.
Η «καθαρή ματιά» των γυναικών δεν είναι μόνο προνόμιο — είναι και ανατεθειμένη εργασία: αυτές αναλαμβάνουν δυσανάλογα να ελέγχουν την υγεία των άλλων, ιδίως των ανδρών συντρόφων (Umberson, 1992). Η κοινωνία δεν αρνείται την ευαλωτότητα — τη διανέμει μέσα από περιοριστικές έμφυλες νόρμες (Heise et al., 2019): δίνει στη γυναίκα υπό όρους άδεια να είναι ευάλωτη και μετά τη χρησιμοποιεί εναντίον της, όταν το σύστημα αποδίδει το σύμπτωμά της σε «ορμονικά» (Hoffmann & Tarzian, 2001)(Samulowitz et al., 2018).
Επίλογος — το πραγματικό δίλημμα
Δύο διαδρομές για τους άνδρες: ευαλωτότητα ή έλεγχος
Για να φέρεις τον άνδρα στη φροντίδα υπάρχουν δύο διακριτές στρατηγικές — διαφορετικός στόχος, διαφορετικό κόστος η καθεμία.
Σχήμα 5 · Οι δύο διαδρομές
Το δίλημμα δεν είναι το ίδιο και για τα δύο φύλα: για τους άνδρες υπάρχει επειδή ο φραγμός είναι η ταυτότητα. Για τις γυναίκες δεν υπάρχει — εκεί το πρόβλημα είναι η αξιοπιστία που τους αναγνωρίζει το σύστημα.
Δια ταύτα
Ασύμμετρο πρόβλημα, ασύμμετρη σύσταση
Μια ενιαία, ουδέτερη ως προς το φύλο εκστρατεία «ας μιλήσουμε για την υγεία» είναι μάλλον άστοχη — γιατί ο φραγμός είναι δομικά διαφορετικός στο καθένα.
Στους άνδρες χρωστάμε επαναπλαισίωση· στις γυναίκες χρωστάμε να τις πιστέψουμε.
Αναφορές
Βιβλιογραφία
Εμπειρική τεκμηρίωση: έρευνα People of Greece. Ερμηνευτικό πλαίσιο: διεθνής βιβλιογραφία της κοινωνιολογίας του φύλου και της υγείας.
Bosson, J. K., Jurek, P., Vandello, J. A., Kosakowska-Berezecka, N., et al. (2021). Psychometric properties and correlates of precarious manhood beliefs in 62 nations. Journal of Cross-Cultural Psychology, 52(3), 231–258.
Connell, R. W. (1995). Masculinities. University of California Press.
Courtenay, W. H. (2000). Constructions of masculinity and their influence on men's well-being: A theory of gender and health. Social Science & Medicine, 50(10), 1385–1401.
Foucault, M. (1963). Naissance de la clinique [Η γέννηση της κλινικής]. Presses Universitaires de France.
Foucault, M. (1976). Histoire de la sexualité, I: La volonté de savoir [Ιστορία της σεξουαλικότητας, τόμ. 1]. Gallimard.
Harding, S. (1991). Whose Science? Whose Knowledge? Thinking from Women's Lives. Cornell University Press.
Heise, L., Greene, M. E., Opper, N., et al. (2019). Gender inequality and restrictive gender norms: framing the challenges to health. The Lancet, 393(10189), 2440–2454.
Hoffmann, D. E., & Tarzian, A. J. (2001). The girl who cried pain: A bias against women in the treatment of pain. Journal of Law, Medicine & Ethics, 29(1), 13–27.
Samulowitz, A., Gremyr, I., Eriksson, E., & Hensing, G. (2018). «Brave Men» and «Emotional Women»: A theory-guided literature review on gender bias in health care and gendered norms towards patients with chronic pain. Pain Research and Management, 2018, 6358624.
Seidler, Z. E., Dawes, A. J., Rice, S. M., Oliffe, J. L., & Dhillon, H. M. (2016). The role of masculinity in men's help-seeking for depression: A systematic review. Clinical Psychology Review, 49, 106–118.
Umberson, D. (1992). Gender, marital status and the social control of health behavior. Social Science & Medicine, 34(8), 907–917.
Vandello, J. A., & Bosson, J. K. (2013). Hard won and easily lost: A review and synthesis of theory and research on precarious manhood. Psychology of Men & Masculinity, 14(2), 101–113.
Vandello, J. A., Wilkerson, M., Bosson, J. K., Wiernik, B. M., & Kosakowska-Berezecka, N. (2022). Precarious manhood and men's physical health around the world. Psychology of Men & Masculinities, 24(1), 1–15.
